dr inż. Mirosław Wantuła
Mechanizmy termoregulacji i strefa komfortu cieplnego
Świnie należą do zwierząt stałocieplnych, utrzymujących względnie stałą temperaturę ciała dzięki układowi termoregulacji w podwzgórzu. Nadmiar ciepła jest usuwany z organizmu poprzez promieniowanie, konwekcję, przewodzenie i parowanie (dyszenie). Niestety, świnie mają ograniczone zdolności chłodzenia – nie pocą się efektywnie (mała liczba gruczołów potowych) i mają stosunkowo małe płuca. 
Dodatkowo cechuje je gruba warstwa słoniny podskórnej, utrudniająca oddawanie ciepła. Z tego powodu świnie są bardziej wrażliwe na przegrzanie niż inne zwierzęta gospodarskie. W warunkach upału ich organizm uruchamia reakcje obronne: przyspieszony oddech, rozszerzenie naczyń krwionośnych, zmniejszenie apetytu (aby ograniczyć wytwarzanie ciepła metabolicznego). Przy długotrwałym stresie cieplnym wzrasta poziom hormonów stresu (kortyzolu), co może prowadzić do hiperglikemii, zaburzeń odporności i pogorszenia stanu zdrowia.
Każda grupa technologiczna świń ma określony zakres temperatur, w którym czuje się najlepiej – tzw. strefę komfortu cieplnego. Utrzymanie świń w tych optymalnych warunkach termicznych pozwala na maksymalną wydajność produkcyjną. Dolna i górna granica tego zakresu zależą od wieku, masy ciała oraz warunków utrzymania (np. rodzaju podłoża, prędkości ruchu powietrza).
Widzimy, że najmłodsze i najlżejsze prosięta potrzebują najwyższych temperatur, natomiast tuczniki i dorosłe lochy najlepiej czują się przy ~15–20°C. Przekroczenie górnej krytycznej temperatury (powyżej strefy komfortu) skutkuje wystąpieniem stresu cieplnego, gdy organizm nie nadąża z oddawaniem nadmiaru ciepła do otoczenia. Świnie w przegrzanym środowisku można rozpoznać po tym, że leżą daleko od siebie (aby zwiększyć powierzchnię oddawania ciepła) i szukają wilgotnych miejsc do wylegiwania się. Jeśli temperatura jest zbyt wysoka, zwierzętom grozi przegrzanie (hipertermia) – stan niebezpieczny dla zdrowia i życia, mogący prowadzić nawet do upadków w skrajnych przypadkach.
Skutki stresu cieplnego: produkcyjność i rozród
Wysoka temperatura otoczenia wywiera negatywny wpływ na wyniki produkcyjne świń. Już po kilku godzinach ekspozycji na upał można zaobserwować spadek apetytu i zmiany metaboliczne. Typowe konsekwencje stresu cieplnego to:
- Obniżenie pobrania paszy – świnie mniej jedzą w upale, aby ograniczyć wytwarzanie ciepła metabolicznego.
- Spadek przyrostów masy ciała – ograniczone żywienie przekłada się na wolniejsze tempo wzrostu (niższe przyrosty dobowe). Duże tuczniki (ok. 75 kg) zaczynają tracić tempo wzrostu już powyżej ~23°C, podczas gdy mniejsze (25 kg) dopiero powyżej ~27°C.
- Gorsze wykorzystanie paszy – spada efektywność przetwarzania paszy na przyrost (FCR się pogarsza).
- Niższa produkcja mleka u loch karmiących, co negatywnie wpływa na odchów prosiąt.
- Zaburzenia rozrodu – u loch i loszek wysokie temperatury mogą hamować lub skracać ruję, zwiększać zamieralność zarodków we wczesnej ciąży i obniżać skuteczność inseminacji. U knurów obserwuje się pogorszenie jakości nasienia (mniej plemników, słabsza ruchliwość) oraz spadek libido.
W efekcie stres cieplny przekłada się na straty ekonomiczne w produkcji trzody chlewnej – wolniej rosnące tuczniki potrzebują dłuższego tuczu, lochy produkują mniej prosiąt, a ogólna wydajność stada spada. Szacuje się, że letnie upały mogą zmniejszać masę tucznika (masę tuszy) nawet o ok. 3–5 kg w cyklu produkcyjnym. Ponadto przegrzanie może skutkować osłabieniem bariery jelitowej – badania wykazały, że już 24-godzinna ekspozycja świń na 35°C uszkadza struktury jelitowe, zwiększając przepuszczalność dla toksyn bakteryjnych (endotoksyn). To z kolei zwiększa ryzyko zakażeń i biegunek u zwierząt osłabionych upałem. W skrajnych przypadkach nieodwracalna hipertermia prowadzi do śmierci zwierząt, dlatego tak ważne jest podjęcie działań zaradczych podczas gorących okresów.
Poniższy wykres ilustruje ogólną zależność – wraz ze wzrostem temperatury powyżej strefy komfortu następuje znaczny spadek dziennego pobrania paszy oraz przyrostów masy ciała świń.
Im wyższa temperatura, tym bardziej stłumiony apetyt i wolniejszy wzrost.
Wpływ wzrostu temperatury na pobranie paszy i przyrosty masy ciała u świń. W wysokich temperaturach oba wskaźniki drastycznie się pogarszają.
W kolejnej części artykułu znajdziecie praktyczne wskazówki, jak poprzez odpowiednie żywienie wspierać zwierzęta w okresie upałów. Dowiecie się m.in., jakie składniki paszy warto ograniczyć, co warto dodać do diety latem oraz jakie suplementy mogą pomóc utrzymać zdrowie, apetyt i tempo wzrostu świń mimo wysokich temperatur…
