dr inż. Mirosław Wantuła
W pierwszej części artykułu omówiliśmy, czym jest strefa komfortu cieplnego u świń i jakie są mechanizmy ich termoregulacji. Stres cieplny negatywnie wpływa na zdrowie, rozród i wyniki produkcyjne świń, prowadząc do spadku apetytu, wolniejszego wzrostu i strat ekonomicznych. Wysoka temperatura zaburza komfort cieplny i obciąża organizm zwierząt. W tej części pokażemy, jak zmiana żywienia może pomóc zminimalizować te skutki.
Żywienie świń w warunkach wysokich temperatur
Odpowiednie żywienie może łagodzić skutki stresu cieplnego. W czasie upałów warto zmodyfikować skład dawki pokarmowej, by zmniejszyć tzw. ciepło trawienia (ciepło powstające przy metabolizmie paszy). Zaleca się:
-
Obniżenie poziomu włókna
– pasze wysoko włókniste (np. zielonki, otręby) podczas trawienia generują dużo ciepła. Ograniczenie udziału pasz objętościowych lub bogatych we włókno pomaga zmniejszyć obciążenie cieplne
-
Unikanie nadmiaru białka
– trawienie i metabolizm białka również silnie obciąża organizm ciepłem. Latem warto stosować niższy poziom białka ogólnego w mieszance, a brakującą pulę aminokwasów uzupełniać poprzez syntetyczne aminokwasy (lizynę, metioninę, treoninę itp.)). Dzięki temu świnie otrzymają potrzebne aminokwasy do wzrostu, ale bez nadwyżki białka, której rozkład podnosi temperaturę ciała.
-
Zwiększenie udziału tłuszczu
– tłuszcze mają niższy efekt termiczny przy trawieniu niż węglowodany czy białko. Dodatek tłuszczu chroni też przed spadkiem energii dawki, gdy zmniejszymy zboża czy białko. Można natłuszczać paszę olejami roślinnymi (np. olej sojowy) na poziomie do ok. 5–7% w paszy tuczników i do 5% u loch karmiących. Dzięki temu dawka jest bardziej energetyczna, a jednocześnie świnie nie przegrzewają się tak od trawienia pokarmu.
-
Zapewnienie kluczowych aminokwasów (metionina)
– metionina jest pierwszym limitującym aminokwasem u świń i odgrywa ważną rolę w metabolizmie (m.in. jako donor grup metylowych). W warunkach stresu cieplnego szczególnie istotna jest forma metioniny dodawanej do paszy. Badania wskazują, że przyswajanie D-metioniny spada podczas upałów – w jelitach preferowane są wtedy szlaki transportu niezależne od energii i sodu, z których korzysta forma L-metioniny. Konwersja D-metioniny (obecnej w dodatku DL-Met) do formy L dodatkowo kosztuje organizm energię i działa mniej wydajnie w wysokiej temperaturze. Dlatego w żywieniu letnim lepiej sprawdzają się albo czysta L-metionina, albo analogi hydroksy metioniny (np. HMTBa). Analog hydroksylowy metioniny, będący kwasem organicznym, oprócz dostarczania samej metioniny wpływa korzystnie na obniżenie pH przewodu pokarmowego i zdrowie jelit. Co więcej, wykazano, że zastosowanie analogów hydroksy-metioniny pomaga utrzymać tempo wzrostu świń podczas stresu cieplnego (w przeciwieństwie do D-metioniny) oraz działa antyoksydacyjnie. Z tego powodu dobór odpowiedniego suplementu metioninowego w paszy latem może mieć znaczenie dla wyników produkcji.
Oprócz składu dawki, ważne jest także zarządzanie zadawaniem paszy. W upały warto karmić zwierzęta w porach najchłodniejszych – wcześnie rano i późnym wieczorem. Dobrym rozwiązaniem jest też częstsze podawanie mniejszych porcji, aby uniknąć nadmiernej produkcji ciepła po jednorazowym obfitym posiłku.
Niektóre gospodarstwa stosują karmienie na mokro (pasza wymieszana z wodą), co poprawia pobranie paszy i jednocześnie wspomaga nawodnienie – jednak wymaga to rygoru higienicznego, by resztki nie fermentowały. Bez względu na system żywienia, stały dostęp do czystej wody jest absolutnie kluczowy. W trakcie upałów zapotrzebowanie świń na wodę rośnie 2–3 razy, a woda działa jak wewnętrzny system chłodzenia organizmu (może obniżyć temperaturę ciała o około 0,5°C). Należy zapewnić odpowiednią liczbę poideł i wydajność systemu pojenia, by żadne zwierzę nie miało utrudnionego dostępu do wody.
Dodatki paszowe wspomagające odporność na upał
Poza zmianami w podstawowych komponentach diety, w okresie letnim pomocne mogą być oraz specjalne dodatki paszowe i suplementy lub gotowe mieszanki takie jak Vilomix Thermacon czy Vilomix Heat. Oto najważniejsze z nich:
-
Betaina
– to naturalny związek pełniący rolę osmolitu, pomagający komórkom utrzymać równowagę wodną. Dodatek betainy do paszy bywa stosowany jako strategia „odporności na upał” u świń. Wykazano korzystne działanie betainy u drobiu i królików narażonych na wysokie temperatury. U świń efekty nie zawsze są jednoznaczne, ale niektóre badania wskazują, że suplementacja betainą może obniżać częstość oddechów i temperaturę wewnętrzną u świń w stresie cieplnym. Dzięki temu zwierzęta są spokojniejsze, lepiej nawodnione i potencjalnie mniej narażone na przegrzanie. Dawki betainy rzędu 0,10–0,20% w paszy były testowane i są uznawane za bezpieczne. Choć wpływ na przyrosty bywa niejednolity, betaina stanowi cenny element strategii żywieniowej na lato, zwłaszcza że pełni także funkcję donora grup metylowych i może oszczędzać metioninę w organizmie.
-
Elektrolity (sód, potas, węglany)
– podczas upałów świnie piją więcej wody i tracą z potem/oddechem elektrolity, co zaburza równowagę kwasowo-zasadową. Dlatego latem zaleca się zwiększenie bilansu elektrolitowego diety (tzw. DEB – Dietary Electrolyte Balance). Praktycznie oznacza to dodatek soli mineralnych: np. wodorowęglan sodu (soda) do 0,1% paszy, co stymuluje większe pobranie paszy (u starszych świń), czy chlorek potasu (KCl), który poprawia wyniki produkcyjne (jak wykazano m.in. u drobiu). Trzeba jednak uważać z sodem u prosiąt – zbyt dużo sody może neutralizować kwasowość w żołądku i zaburzać trawienie u młodych, dlatego dodatki buforujące stosujemy głównie u tuczników i loch. U starszych świń zwiększenie sodu i potasu w paszy pomaga utrzymać prawidłową gospodarkę wodno-elektrolitową organizmu i zachęca do picia większej ilości wody, co jest korzystne dla termoregulacji.
-
Witaminy i przeciwutleniacze
– podczas stresu cieplnego w organizmie nasila się stres oksydacyjny (tworzenie wolnych rodników) oraz spada odporność immunologiczna. Warto więc zadbać o dodatki chroniące komórki i układ odpornościowy. Szczególnie polecana jest witamina C dla loch i knurów – choć świnie potrafią ją syntetyzować, to w warunkach skrajnego stresu dodatkowa dawka 300–400 mg na sztukę dziennie (podawana np. w wodzie) pomaga obniżyć negatywne skutki wysokiej temperatury i wspiera odporność. Równie ważne są witaminy A i E oraz beta-karoten. Pełnią one rolę antyoksydantów chroniących komórki przed uszkodzeniami i wspomagają układ rozrodczy.
4000 mg tej prowitaminy znajduje się w mieszance Blattiviko Beta 4000. Ich obecność w diecie (na poziomie zgodnym z normami, a nawet nieco wyższym latem) poprawia ogólną kondycję zwierząt. - Nie można też zapomnieć o mikroelementach: takich jak selen (składnik enzymu antyoksydacyjnego peroksydazy glutationowej) czy miedź i cynk, które wspierają układ immunologiczny. Wspomniane wcześniej elektrolity sodu, potasu i magnezu również zaliczają się do ważnych pierwiastków – ad libitum dostęp do wody z dodatkiem elektrolitów pomaga utrzymać równowagę fizjologiczną w czasie upałów.
Podsumowując odpowiednio zbilansowana letnia dieta – z mniejszą ilością włókna i białka, za to wzbogacona tłuszczem, kluczowymi aminokwasami oraz dodatkami (betaina, elektrolity, witaminy) – pozwala zminimalizować spadki wydajności spowodowane stresem cieplnym.
Zbilansowana dieta to tylko połowa sukcesu – równie ważne jest środowisko, w jakim przebywają świnie. W trzeciej części artykułu pokażemy, jak zadbać o mikroklimat w chlewni i jakie proste zmiany mogą znacząco poprawić komfort zwierząt w czasie upałów.
